Ayodhya Kanda Sarga 28 – ayōdhyākāṇḍa aṣṭāviṁśaḥ sargaḥ
|| vanaduḥkhapratibōdhanam ||
sa ēvaṁ bruvatīṁ sītāṁ dharmajñō dharmavatsalaḥ |
na nētuṁ kurutē buddhiṁ vanē duḥkhāni cintayan || 1 ||
sāntvayitvā punastāṁ tu bāṣpaparyākulēkṣaṇām |
nivartanārthē dharmātmā vākyamētaduvāca ha || 2 ||
sītē mahākulīnā:’si dharmē ca niratā sadā |
ihācara svadharmaṁ tvaṁ mā yathā manasaḥ sukham || 3 ||
sītē yathā tvāṁ vakṣyāmi tathā kāryaṁ tvayā:’balē |
vanē dōṣā hi bahavō vadatastānnibōdha mē || 4 ||
sītē vimucyatāmēṣā vanavāsakr̥tā matiḥ |
bahudōṣaṁ hi kāntāraṁ vanamityabhidhīyatē || 5 ||
hitabuddhyā khalu vacō mayaitadabhidhīyatē |
sadā sukhaṁ na jānāmi duḥkhamēva sadā vanam || 6 ||
girinirjharasambhūtā girikandaravāsinām |
siṁhānāṁ ninadā duḥkhāḥ śrōtuṁ duḥkhamatō vanam || 7 ||
krīḍamānāśca visrabdhā mattāḥ śūnyē mahāmr̥gāḥ |
dr̥ṣṭvā samabhivartantē sītē duḥkhamatō vanam || 8 ||
sagrāhāḥ saritaścaiva paṅkavatyaśca dustarāḥ |
mattairapi gajairnityamatō duḥkhataraṁ vanam || 9 ||
latākaṇṭakasaṅkīrṇāḥ kr̥kavākūpanāditāḥ |
nirapāśca sudurgāśca mārgā duḥkhamatō vanam || 10 ||
supyatē parṇaśayyāsu svayaṁ bhagnāsu bhūtalē |
rātriṣu śramakhinnēna tasmādduḥkhataraṁ vanam || 11 ||
ahōrātraṁ ca santōṣaḥ kartavyō niyatātmanā |
phalairvr̥kṣāvapatitaiḥ sītē duḥkhamatō vanam || 12 ||
upavāsaśca kartavyō yathāprāṇēna maithili |
jaṭābhāraśca kartavyō valkalāmbaradhāriṇā || 13 ||
dēvatānāṁ pitr̥ṇāṁ ca kartavyaṁ vidhipūrvakam |
prāptānāmatithīnāṁ ca nityaśaḥ pratipūjanam || 14 ||
kāryastrirabhiṣēkaśca kālē kālē ca nityaśaḥ |
caratā niyamēnaiva tasmādduḥkhataraṁ vanam || 15 ||
upahāraśca kartavyaḥ kusumaiḥ svayamāhr̥taiḥ |
ārṣēṇa vidhinā vēdyāṁ bālē duḥkhamatō vanam || 16 ||
yathālabdhēna santōṣaḥ kartavyastēna maithili |
yatāhārairvanacarairnityaṁ duḥkhamatō vanam || 17 ||
atīva vātāstimiraṁ bubhukṣā cātra nityaśaḥ |
bhayāni ca mahāntyatra tatō duḥkhataraṁ vanam || 18 ||
sarīsr̥pāśca bahavō bahurūpāśca bhāmini |
caranti pr̥thivīṁ darpāttatō duḥkhataraṁ vanam || 19 ||
nadīnilayanāḥ sarpā nadīkuṭilagāminaḥ |
tiṣṭhantyāvr̥tya panthānaṁ tatō duḥkhataraṁ vanam || 20 ||
pataṅgā vr̥ścikāḥ kīṭā daṁśāśca maśakaiḥ saha |
bādhantē nityamabalē tasmādduḥkhataraṁ vanam || 21 ||
drumāḥ kaṇṭakinaścaiva kuśakāśāśca bhāmini |
vanē vyākulaśākhāgrāstēna duḥkhataraṁ vanam || 22 ||
kāyaklēśāśca bahavō bhayāni vividhāni ca |
araṇyavāsē vasatō duḥkhamēva tatō vanam || 23 ||
krōdhalōbhau vimōktavyau kartavyā tapasē matiḥ |
na bhētavyaṁ ca bhētavyē nityaṁ duḥkhamatō vanam || 24 ||
tadalaṁ tē vanaṁ gatvā kṣamaṁ na hi vanaṁ tava |
vimr̥śanniha paśyāmi bahudōṣataraṁ vanam || 25 ||
vanaṁ tu nētuṁ na kr̥tā matistadā
babhūva rāmēṇa yadā mahātmanā |
na tasya sītā vacanaṁ cakāra ta-
-ttatō:’bravīdrāmamidaṁ suduḥkhitā || 26 ||
ityārṣē śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē aṣṭāviṁśaḥ sargaḥ || 28 ||
